سقط جنین از دیدگاه صاحب جواهر(ره)

بسم الله الرحمن الرحیم

سقط جنین

از دیدگاه صاحب جواهر(ره)

استاد : پیوندی (زید عزه)

تهیه کننده : مهدی نارستانی

مرکز تخصصی حقوق و قضا

فهرست مطالب

فصل اول : کلیات........................................................................................................3

فصل دوم : دیدگاه صاحب جواهر(ره)...........................................................................4

1-حرمت سقط..........................................................................................................4

2-عوامل سقط...........................................................................................................6

3- اثبات ديه يا قصاص برمباشر جنايت.......................................................................7

4-مقدار دیه جنین......................................................................................................9

5- اختلافات جانی و ولی دم....................................................................................10

6-فروعات..............................................................................................................11

منابع........................................................................................................................13

فصل اول : کلیات

الف :تعریف لغوی

جنين ، در لغت به هر چيزي پوشيده و مستور و به معناي نطفه موجود در شكم آمده است و در اصطلاح فقهي نيز به همين معني استعمال شده است ، ( " جن في الرحم " : نطفه در زهدان مادر پوشيده است ) در اصطلاح پزشكي نيز سقط جنين به اخراج قبل از موعد جنين ، به نحوي كه قابل زيستن نباشد ، اطلاق مي گردد.

حمل : از نظر لغوي به بچه اي گفته ميشود كه در شكم مادر است

ب : تعریف اصطلاحی

حمل : از نظر لغوي به بچه اي گفته ميشود كه در شكم مادر است و در اصطلاح نيز به همين معني به كار ميرود و به بچه اي گفته ميشود كه در رحم زن وجود پيدا ميكند . از نظر پزشكي نيز اصطلاح رحم به دوران بعد از 7 ماهگي تا قبل از تولد طفل گفته ميشود .

از نظر تعريف اصطلاحي سقط جنين عبارت خواهد بود از : انجام هرگونه عمل مجرمانه عمدي يا غيرعمدي بر روي زن حامل ، مشروط بر اينكه موجب متوقف ماندن دوران تكامل و مراحل حيات جنيني شود و يا به سلب حيات از حملي كه قابل زيستن است منجر گردد[1].فقها در كتب و آثار خود اين جرم را تعريف نكرده اند . صاحب جواهر (ره) هم در مبحث ديات تحت عنوان لواحق ديات به مراحل مختلف حمل اشاره نموده و به ذكر مجازات و دیه آنها اكتفا كرده اند.

فصل دوم : دیدگاه صاحب جواهر(ره)

1-حرمت سقط

با توجه به این که مرحوم صاحب جواهر تصریحی نسبت به حرمت سقط جنین نکردند ما از کتاب رسائل فقهی علامه جعفری (ره) به تعدادی از ادله اشاره می کنیم.

الف- تمام ادلّهاى كه ديه را به تمام مراتب جنين از آغاز استقرار نطفه در رحم تثبيت مىكند دلالت به وقوع قتل مىكند. أولا معناى لغوى ديه بنا به شهادت لغويون در مقابل قتل است از آن جمله زبيدى در تاج العروس (شرح قاموس فيروزآبادى) چنين مىگويد: «الدِّية بالكسر حقّ القتيل» ابن اثير در نهايه جوهرى در صحاح، ابن منظور در لسان العرب مىگويند: «ودى حقّ القتيل و قد وديته وديا»، (ديۀ مقتول را كه حق او است پرداخت و من ديۀ او را دادم.)

درست است كه ديه پيش از تعيّن هويت كامل انسان به عنوان قتل نفس انسانى نيست، ولى چنانكه از روايات معتبر نقل كرديم قتل موجود زندهاى است كه در گذرگاه حيات انسانى در حال حركت است. و اين از با اهميّتترين دلايل احترام و حيثيت جان آدمى است[2].

ب- استدلال به علت محروم بودن مادر از سهم ديۀ جنينى كه ساقط كرده است روايات ديگرى وجود دارد كه به طور كلى قاتل را از سهم ديه محروم كرده است و فقهاء با اكثريت قاطع مطابق آن روايات فتوا دادهاند، مدلول آن روايات اثبات مىكند كه ديه مال خود مقتول به قاتل نمىرسد. روايات معتبر از سكونى و محمد بن قيس و ديگران صريحا مىگويد: ثلث ديۀ مقتول داخل در وصيتى است كه به مقتول در بارۀ ثلث خود كرده بوده است. بنا بر اين، لزوم ديه بر مراتب جنين از آغاز استقرار نطفه در رحم به جهت فوت شدن مال از اولياء نيست. در اين موضوع حكمى وجود دارد و حقى. حق مقتول در ديۀ خود و حكم الهى به پرداخت قاتل، ديۀ مقتول را. حق مقتول به جهت كشته شدنش از طرف او نه قابل اسقاط است و نه قابل نقل و انتقال لذا ديه به عنوان ارث به باقى ماندگان جنين سقط شده منتقل مىگردد و چون قاتل از بردن ارث محروم است، لذا چيزى از ارث به او نمىرسد.

روايات فوق كه دلالت صريح به حرمت سقط جنين دارد به هيچ وجه معارضى ندارد و چنانكه گفتيم، قابل حمل به موارد مخصوص مانند عدم رضايت پدر يا ضرر جسمانى مادر هم نمىباشد، زيرا روايت اسحاق بن عمار و ابو عبيده علت را به طورى بيان كرده است كه حمل آن دو روايت به موارد ديگر، ناديده گرفتن خود روايت است.

از قضايايى كه مىتواند حرمت سقط جنين را پس از استقرار نطفه در رحم تأييد كند، تعبير «جنايت» است كه بعضى از فقها در بارۀ اسقاط نطفه از رحم نمودهاند. به عنوان نمونه: صاحب جواهر شيخ محمد حسن نجفى قدس سرّه پس از عبارت محقق ابو القاسم حلى صاحب شرايع: أَمَّا النُّطفَةُ فَلا يَتَعَلَّقُ بِها إِلَّا الدِّيَةَ وَ هِىَ عِشرُونَ ديناراً بَعدَ إِلقائِها فى الرَّحِم (امّا نطفه، پس به آن متعلق نمىشود مگر ديه، پس از قرار گرفتن در رحم مادر و آن 20 دينار است.) و مىگويد: فجنى عليها الجانى و أسقطها (پس جنايت كار به آن جنايت نمود و اسقاط كرد...[3])

2-عوامل سقط

الف: قتل مادر.

مردن جنین به دلیل قتل مادر که سه حالت قابل تصور است یکی همزمان با قتل مادر دوم بعد از قتل مادر و سوم قبل از قتل مادر.

ب: سقط توسط خود مادر.

که دو حالت دارد یکی مباشرتا و دیگری از باب تسبیب که در صورت عمد از دیه هیچ نصیبی ندارد وپرداخت ان بر عهده خود است .

ج :ترساندن زن حامله.

اگر کسی زن حامله ای را بترساند و او از ترس فرزند خود را سقط کند در این صورت دیه بر عهده خود مفزع است اگر عمدی باشد والا بر عهده عاقله مفزع است.

د : کتک زدن زن حامله کسی با زدن موجب سقط جنین شود.

و : تصادف دو زن حامله.

اگر دو زن حامله با یکدیگر برخورد کنند وهر دو سقط کنند و جنین بمیرد در مال هر کدام نصف دیه جنین کامل اگر عمل با قصد بوده باشد والا بر عهده عاقله طرفین میباشد

3- اثبات ديه يا قصاص برمباشر جنايت
اگر در اثر جنايت سقط جنين شود چند فرع قابل تصور است :
الف _ سقط جنين قبل از پيدايش روح

ب_ سقط جنين بعد از پيدايش روح در صورتي مرده ساقط شود.
ج _ سقط جنين بعد از پيدايش روح كه زنده ساقط شود و سپس در جنابت دیگری بميرد و هر يك از فروع بالا ممكن است عمدي شبه عمدي و يا خطايي باشد از اين رو تعداد فروعات فوق و به نه فرع را در باب مستقل مطالعه مي كنيم.

فرع الف _ سقط جنين قبل از پيدايش رو ح
صاحب جواهر قائل به وجوب ديه هستند. در مقدار ديه جنين با اختلاف مراحل اختلاف دیه وجود مي آيد. تا نطفه در رحم به حد جنين كامل برسد پنج مرحله ذكر شده است مرحله اول نطفه , دوم علقه , سوم مضعه , چهارم عظام و پنجم جنين است , در اين مراحل مراحل پنجگانه كامل شده ولي روح در او پيدا نشده است ديه اين حمل صد دينار است و فرقي ميان مذكر و مونث نيست.
در اين فرع فرقي ميان جنايت عمدي و شبه عمدي و خطايي نيست در هر سه مورد ديه ها يكسان است و غير از ديه هم چيزي بر جاني نيست (و كيف كان فu200d لا كفارة على الجاني عندنا، بل الإجماع بقسميه عليه، لعدم صدق القتل بعد فرض عدم ولوج الروح). در هر سه مورد ديه ها يكسان است و غير از ديه هم چيزي بر جاني واجب نمي ششود..
در اينجا يك سئوال مطرح است و آن اينكه در اين فرع اگر جنايت خطايي باشد ديه جنين بر جاني واجب مي شود يا بر عاقله . صاحب جواهر مي گويد : (لولا التفاق لامكن الاشكال في ضمان العاقله في صوره عدم تحقق القتل كما في الجنايه عليه قبل ولوج الروح فيه).
ترجمه: اگر مساله اتفاقي نبود ضامن شدن عاقله در مواردي كه قتل صدق نكند مشكل بود و اسقاط قبل از پيدايش روح , قتل محسوب نمي شود

فرع ب_ سقط جنين بعد از پيدايش روح در صورتي كه مرده ساقط شود.
مراد از اينكه مرده ساقط شود اين است كه حمل در اثر جنايت در رحم مرده باشد ولي اگر معلوم شود كه قبل از جنايت مرده بود ديه بر جاني واجب نمي شود و اگر در اثر جنايت زن حامل سقط جنين كند و جنين بميرد جاني قاتل محسوب ميشود. اگر جنايت عمدي باشد قاتل قصاص مي شود و اگر قتل شبه عمد باشد ديه بر جاني ثابت ميشود, اگر خطاي محض باشد بر عهده عاقله است.

فرع ج _ سقط جنين بعد از پيدايش روح كه زنده ساقط شود و سپس در جنابت دیگری بميرد مانند این که اگر زنی فرزند خود را سقط

کند ولی زنده باشد و دیگری آن را بکشد فرد دوم قاتل است چه عمدی و شبه عمد وخطائی. ولی جانی اول تعزیر می شود به دلیل این که ایشان سبب سقط بوده است. واگر به سبب جنایت اول زنده سقط نشده باشد جانی اول قاتل است و دومی تعزیر می شود به دلیل خطایش. واگر حیات و عدم حیات هنگام سقط معلوم نباشد به دلیل وجود شبه قصاص از هر دو جانی ساقط می شود ولی

بر عهده جانی دوم است تمام دیه کامله چون اصل بقاء حیات است.

4-مقدار دیه جنین

برای تعیین مقدار دیه جنین سقط شده ابتدا باید ببینیم چند حالت دارد.

الف : جنین تمام الخلقه است در این صورت دو حالت وجود دارد آن این که روح یا ولوج نموده است در جنین یا ننموده است که در صورت ولوج روح اگر جنین مذکر باشد یا حر است با عبد و حر هم یا مسلم است یا ذمی که در صورت حر بودن دیه کامل است و فرقی بین مسلم و ذمی نیست ولی مشروط به یقین به حیات جنین خواه با استهلال ثابت شود یا غیر آن و در صورت عبد بودن مقدار دیه قیمت آن به هنگام سقط.

و در قبل از ولوج روح که خلقت او كامل شده باشد در او صد دينار است جنين پسر باشد يا دختر اگر جنين ذمى باشد ديۀ او عشر ديۀ پدرش واگر جنین عبد باشد عشر ديۀ مادرش که کنیز است.

ب : جنین ناقص الخلقه و اگر گوشت او را نپوشانده باشد و استخوان باشد در آن هشتاد دينار و در مضغه شصت دينار و در علقه چهل دينار و در نطفه اگر در رحم مستقر شده باشد، بيست دينار مىباشد. و در همۀ اينها بين مرد و زن فرقى نيست.در غیر از نطفه علاوه بر دیه اگر زن امه باشد ام ولد محسوب میشود و برای مطلقه عده حمل محسوب میشود.

تتمه : دیه اعضاء وجوارح جنین

الف : در جنین تام الخلقه دیه اعضاء به نسبت دیه خود جنین است مانند این که دیه یک دست 50 دینار میباشد.

ب : در جنین ناقص الخلقه اگر جنایت فرد سبب شود که به صورت ناقص العضو خلقت او تمام شود گفته شده نسبت سنجی میشود ولی با توجه به عدم علم و برائت و نبودن هیچ نص و فتوی لا حکم فیه.

5- اختلافات جانی و ولی دم

الف : اگر کسی زن حامله را خطا بزند وجنین سقط شود و ولی دم بگوید جنین زنده بوده و جانی اعتراف کند در این صورت عاقله فقط ضامن دیه جنین غیر زنده است ما زاد بر آن بر عهده خود جانی است چون اقرار در حق غیر نافذ نیست و اصل عدم ولوج روح است. در صورت انکار زنده بودن از طرف جانی قول ولی دم با قسم پذیرفته میشود.

ب : اختلاف طرفین و اقامه بینه از طرفین در این صورت بینه ولی دم مقدم میشود.

ج : اگر جانی اعتراف کند به این که فرزند سقط شده زنده بود ولی به سبب دیگری مرده است اگر زمان بین سقط و مردن زمان کمی باشد قول وارث مقدم است به دلیل موافقت قول او با ظاهر واصل عدم جنایت جانی دیگر است.و اگر فاصله طولانی بوده باشد جانی باید شاهد وبینه اقام نماید.

اگر ولی و جانی اتفاق داشته باشند که جنین کمتر از شش ماه بوده است بر جانی است ضمانت دیه به این دلیل که این جنینها نوعا زنده نمی مانند.

6-فروعات

الف : اگر زن نصرانی کتک زده شود و بعد از آن اسلام آورد و بعد از اسلام فرزند خود را سقط کند دیه مسلمان بر جانی می باشد چون معتبر در ضمانت جنایت حال استقرار آن می باشد.

ب : اگر زنی توسط یک مسلمان و یک فرد ذمی وطی به شبه شود و حامله گردد و جنین او بر اثر جنایت سقط شود جهت تعیین دیه قرعه زده می شود لانها لکل امر مشکل و جانی به نسبت دیه کسی که جنین به او ملحق می شود ضامن است.و در این صورت بحث قصاص هم مطرح می شود به شرط وجود شرائط قصاص و در صورت الحاق به فرد مسلمان وحی بودن کفاره هم واجب می شود.

ج : اگر زنی را کتک زدن و عضوی از جنین را سقط کرد وبه همین وسیله این مادر فوت کرد و جنین خارج نشد بر جانی لازم است دیه مادر یا قصاص بعلاوه دیه جنین تام الخلقه چون فوت مادر سبب تلف جنین شده است اگرچه جنین کاملا سقط نشده است.(در صورتی که معلوم شود چند جنین در شکم مادر بوده برای هر جنین دیه ای لازم است.)

د : اگر زنی را کتک زدن و عضوی از جنین را سقط کرد وسپس جنین مرده ای را سقط کند که ناقص الید باشد و علم هم به حیات جنین نباشد و این هم قبل زوال درد جنایت باشد حکم می شود که عضو ، عضو جنین بوده و احتمال غیر را با اصل برائت رفع می شود و دیه عضو داخل در دیه جنین می شود و دیه جنین در این صورت دیه جنین کامل قبل ولوج روح است.و در این صورت اگر جنین زنده سقط شود و بعد بمیرد دیه نفس کامله بر عهده جانی می باشد. و اگر سقط شود ولی زنده بماند جانی فقط ضامن دیه همان عضوی است که به سبب جنایت او سقط شده است مشروط به این که انتقال عضو از جنین در حال حیات جنین بوده است. و اگر دانسته نشود که سقوط عضو در حال حیات بوده یا نه و نیز اگر ولی دم قبل از سقوط جنین طلب دیه کنند در این صور اگر اهل معرفت شهادت دهند که عضو جنین زنده است دیه به حسب انسان کامل والا به حسب جنین اخذ می شود.

منابع :

1-تبريزى، جعفرى، محمد تقى، رسائل فقهى (علامه جعفرى)، در يك جلد، مؤسسة منشورات كرامت، تهران - ايران، اول، 1419 هu200d ق

2-نجفى، صاحب الجواهر، محمد حسن، جواهر الكلام في شرح شرائع الإسلام، 43 جلد، دار إحياء التراث العربي، بيروت - لبنان، هفتم، هu200d ق

3 وليدي، محمد صالح، بررسي احكام سقط جنين يا سقط حمل.

♥♥♥ دختر و پسر ♥♥♥...